Yıldızlı · Akçaabat / TrabzonPazartesi–Cumartesi · 09.00–19.00
FizyoterapistSafa Parlak0551 605 00 45

ACL serisi · 1

Ön çapraz bağ ameliyatından sonra ilk haftalar: Bir şeyler ters mi gidiyor?

Fizyoterapist Safa Parlak · · Yaklaşık 7 dakika

Ön çapraz bağ ameliyatından sonra hastaların en çok zorlandığı şeylerden biri, neyi ne kadar yapabileceklerini bilememek.

Dizlerini bükerken ağrı hissediyorlar, duruyorlar. Hiç hareket ettirmeseler ilk hareketleri çok ağrılı oluyor, dizleri öyle kalacak diye korkuyorlar. Ayağa kalkıyorlar ama yük vermeye çekiniyorlar. Gece yatakta dönerken en ufak bir ağrıda uyanıp “Acaba ameliyat yerime zarar mı verdim?” diye düşünüyorlar.

Doktor kontrolüne daha günler varken sorular şimdiden birikip cevapsız bir yığın haline geliyor.

Klinikte bu dönemi yaşayan birçok hastayla karşılaşıyorum. Bazen ilk görüşmede, egzersizlere başlamadan önce uzun uzun konuşmamız gerekiyor. Çünkü karşımdaki kişi yalnızca ameliyat olmuş bir dizle gelmiyor. Uykusuz geçen gecelerle, internette okuduklarıyla, çevresindeki başka hastalardan duyduklarıyla ve çoğu zaman kimseye soramadığı sorularla geliyor.

Bu yüzden ameliyat sonrası ilk haftalardaki fizyoterapiyi anlatırken, hastanın günlük hayatına ve yaşadığı belirsizliğe özellikle yer vermek istiyorum. İyileşmenin önemli bir kısmı orada yaşanıyor. Keza yapılması gereken hareketler artık herkesin bir tık uzağında (!)

Hastaneden eve gelince başlayan sorular

Hastanedeyken insanın etrafında yardım isteyebileceği, kafalarındaki soruları kısmen de olsa cevaplayabilecek birileri var. Eve dönünce en basit hareketler bile düşünülmesi gereken bir işe dönüşebiliyor.

Bacağımı yataktan nasıl indireceğim? Tuvalete nasıl oturacağım? Merdiveni hangi ayakla çıkacağım? Dizimin altına yastık koysam olur mu?

Bir de bunların üzerine ağrı ekleniyor.

“Dün daha iyiydim, bugün neden böyle?” “Egzersizi fazla mı yaptım?” “Benimle aynı ameliyatı olan biri bacağını kaldırabiliyor, ben neden kaldıramıyorum?”

Bu soruların hastanın zihninde nasıl büyüyebildiğini görüyorum. Bizim için sık karşılaşılan bir durum, onun için bir şeylerin ters gittiğinin işareti gibi görünebiliyor.

Bazen ilk görüşmemizde yaşanan duygusal boşalmalar da çoğu zaman bununla ilişkili. Hasta günlerdir kendini tutmuş, anlam vermeye çalışmış, bazen de bir daha eskisi gibi yürüyemeyeceğinden korkmuş oluyor. Hasta anlaşıldığını hissettiğinde veya bir daha nasıl hareket ettireceğini bilmediği ayağını senin yardımınla kasıp kaldırabildiğinde gözyaşlarını tutamamaları işte bu bastırılmış korkulardan geliyor.

Böyle bir durumda önce onu dinlemek gerekiyor. Hangi hareketten korktuğunu, hangi ağrının aklına takıldığını bilmeden verdiğimiz egzersiz, hastanın asıl ihtiyacına ulaşamayabiliyor.

İlk günlerde daha fazla zorlamak, daha hızlı iyileşmek anlamına gelmiyor

Ameliyat sonrası erken dönemde sık gördüğüm iki uç var: Dizine zarar vereceğini düşünüp neredeyse hiç hareket etmeyenler ve bir an önce toparlanmak için sürekli daha fazlasını yapmaya çalışanlar.

İkisi de anlaşılır. İnsan yeniden yürümek, rahat uyumak, kendi işini kendi görmek istiyor.

Özellikle dizin bükülmesi konusunda bazen her gün aşılması gereken bir sınav varmış gibi davranılıyor. Kaç derece büküldü? Bugün biraz daha zorlamalı mı? Diğer hasta daha fazla bükebiliyorsa geride mi kaldık? Hele ki sosyal medyadaki ünlü kişilerin ameliyat sonrası görüntüleri kişiyi çok daha büyük bir belirsizlik ve korkuya sürükleyebiliyor.

Ben bu süreçte yalnızca ulaşılan açıya bakmıyorum. Hastanın o harekete nasıl geldiğine de bakıyorum. Nefesini tutuyor mu? Bütün vücudunu kasıyor mu? Hareket bittikten sonra ağrısı yatışıyor mu? Dizi daha fazla şişiyor mu?

Çünkü bir hareketi o an yaptırabilmek kadar, hastanın sonrasında nasıl hissettiği ve evde o hareketi tekrar yapmaya cesaret edip edemediği de önemli.

Cerrahın izin verdiği sınırlar içinde hareketi geliştirmek istiyoruz. Bunun dozunu ise takvimle birlikte dizin verdiği yanıt belirliyor.

“Kası sık” demek bazen yetmiyor

Ameliyat olmamış birine anlatması zor olabilir ama ameliyattan sonra uyluğun ön tarafındaki kası sıkmak bile güçleşebiliyor.

Hasta bacağına bakıyor, bütün dikkatini veriyor, uğraşıyor. Ama beklediği hareket ortaya çıkmıyor.

Hele ki elinde hastaneden almış olduğu egzersiz kâğıdında bu kadar kolay görünen bir hareketi yapmak imkânsız gelirken, kendini başarısız ve bitmiş hissedebiliyor:

Oysa ağrı ve şişlik, quadriceps dediğimiz bu kası etkinleştirmeyi zorlaştırabiliyor. Bu güçlük, hastanın yeterince çabalamadığı anlamına gelmiyor.

Benim burada yaptığım, kişiye uygun pozisyonu ve anlayabildiği yönlendirmeyi bulmak. Bazen hareketi farklı anlatmak, bazen küçük bir dokunsal ya da görsel geri bildirim vermek, bazen de çalışmayı daha kolay bir basamaktan başlatmak gerekiyor.

Hasta kasının çalıştığını gördüğünde yüzündeki ifadenin değişmesi çok tanıdık bir an benim için. Az önce “Bir daha yapabilecek miyim?” diye düşündüğü şeyi yapmaya başlıyor.

Bu küçük görünen kazanım, sonraki egzersize yaklaşımını da değiştirebiliyor. Süreç boyunca başta imkânsız görünen birçok hareketin motivasyonel temelini aslında burada atıyoruz. Hastanın kendine olan zedelenmiş inancı, erken dönemde doğru yönlendirmelerle tekrar zirveye çıkarıldığında sürecin kalitesi de artıyor.

Küçük ayrıntılar, günün büyük bir bölümünü etkiliyor

Dizin altına konan bir yastık, ilk anda rahatlık sağlayabiliyor. Ancak dizi sürekli bükülü tutmak, düzleşmesini kazanmayı zorlaştırabiliyor. Bu yüzden “Öyle yatmayın” deyip geçmek yeterli olmuyor. Hastanın rahat edebileceği uygun pozisyonu birlikte bulmak gerekiyor.

Değnek kullanımı da benzer. Bazı hastalar değnekleri bırakmayı iyileşmenin en önemli göstergesi olarak görüyor. Fakat yük vermeye başlamış olmak, değneksiz yürümeye hazır olmakla aynı şey değil. Dizin boşalıp boşalmadığına, kas kontrolüne ve yürüyüşe bakarak ilerliyoruz. Eğer hasta sırf değneği bırakabildiği için bırakıp düzgün olmayan bir yürüme paterni sergiliyorsa bu ileride yürüyüşün normale dönmesini de geciktirebiliyor. Çoğu zaman değnek yardımıyla düzgün teknikle yürümek, değneksiz kötü yürümekten daha faydalı oluyor.

Soğuk uygulama ve yara bakımı gibi basit görünen konular da ilk görüşmelerde mutlaka konuştuğum şeyler arasında. Buzun cilde doğrudan temas etmemesi, pansumanın korunması ve cerrahi ekibin yara bakımı talimatlarının izlenmesi önemli. Hastanın bunları evde nasıl yaptığını sormak, bazen yalnızca öneri vermekten çok daha açıklayıcı oluyor.

İlk seanslarda bu ayrıntılara zaman ayırıyorum. Çünkü hasta günün geri kalanını kendi evinde geçiriyor. Orada ne yapacağını bilmesi gerekiyor.

Her hastanın ilk iki haftası aynı görünmez

Başka bir hastanın ne zaman değnek bıraktığı ya da dizini ne kadar büktüğü, insanın aklına kolayca takılabiliyor.

Ama aynı isimle anılan ameliyatların ayrıntıları farklı olabilir. Kullanılan greft, eşlik eden menisküs işlemi ve cerrahın koyduğu sınırlar, nasıl ilerleyeceğimizi etkiler. Ağrı, şişlik ve ameliyat öncesindeki hazırlık da kişiden kişiye değişir.

Bu nedenle takip sıklığını ve egzersizleri herkese aynı şekilde planlamıyorum. Önce hastanın neye ihtiyaç duyduğunu anlamaya çalışıyorum.

Birinin önceliği kas kontrolü olurken, bir başkasında günlük hareketlere duyulan korku daha fazla zaman ayırmamızı gerektirebiliyor.

Elbette her belirtiyi egzersizle açıklamıyoruz. Ateş, yara yerinde artan kızarıklık veya akıntı, belirgin biçimde artan ve kontrol edilemeyen ağrı ya da baldırda yeni gelişen ağrı ve şişlik olduğunda cerrahla görüşmek gerekiyor. Ani nefes darlığı veya göğüs ağrısı ise acil değerlendirme gerektiriyor. Hastanın bu ayrımı bilmesi de verdiğimiz desteğin bir parçası.

Hastanın ne yaşadığını anlamak için zaman ayırmak

Erken dönemde fizyoterapinin değerini en çok hissettiğim anlardan bazıları, hastanın aklındaki bir sorunun açıklığa kavuştuğu anlar.

Günlerdir yapmaktan çekindiği bir hareketi güvenli biçimde denemesi. Kasını yeniden kontrol edebildiğini görmesi. Yaşadığı güçlüğün nedenini anlaması.

Bunlar dışarıdan küçük görünebilir. Oysa o hasta için gece daha rahat yatmak, evin içinde daha güvenli yürümek veya ertesi günkü egzersize daha az korkuyla başlamak anlamına gelebilir.

Ben ilk haftalarda hastalarımın, kendi programları içinde neyi yapabileceklerini, nerede durmaları gerektiğini ve hangi durumda yardım isteyeceklerini anlamalarını önemsiyorum.

Çünkü eve döndüklerinde sorular yine çıkacak. O sorularla baş başa kaldıklarında, süreci biraz daha anlayabilmelerini ve gerektiğinde destek alabileceklerini bilmelerini istiyorum.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır. Ameliyat sonrası uygulamalar, yapılan işlemin ayrıntıları ve cerrahın talimatları doğrultusunda kişiye göre planlanır.

Kaynaklar ve ileri okuma

  1. Kotsifaki R, Korakakis V, King E, et al. Aspetar clinical practice guideline on rehabilitation after anterior cruciate ligament reconstruction. British Journal of Sports Medicine. 2023;57(9):500–514.
  2. van Melick N, van Cingel REH, Brooijmans F, et al. Evidence-based clinical practice update: practice guidelines for anterior cruciate ligament rehabilitation based on a systematic review and multidisciplinary consensus. British Journal of Sports Medicine. 2016;50(24):1506–1515.
  3. Adams D, Logerstedt DS, Hunter-Giordano A, Axe MJ, Snyder-Mackler L. Current concepts for anterior cruciate ligament reconstruction: a criterion-based rehabilitation progression. Journal of Orthopaedic & Sports Physical Therapy. 2012;42(7):601–614.
  4. Wright RW, Haas AK, Anderson J, et al. Anterior Cruciate Ligament Reconstruction Rehabilitation: MOON Guidelines. Sports Health. 2015;7(3):239–243.
  5. Brinlee AW, Dickenson SB, Hunter-Giordano A, Snyder-Mackler L. ACL Reconstruction Rehabilitation: Clinical Data, Biologic Healing, and Criterion-Based Milestones to Inform a Return-to-Sport Guideline. Sports Health. 2022;14(5):770–779.
  6. Sonnery-Cottet B, Saithna A, Quelard B, et al. Arthrogenic muscle inhibition after ACL reconstruction: a scoping review of the efficacy of interventions. British Journal of Sports Medicine. 2019;53(5):289–298.

Yorumlar ve sorular

Ameliyat sonrası ilk haftalarda yanıtını bulmakta en çok zorlandığınız soru neydi?

Yorumlar inceleme sonrasında herkese açık yayımlanır. Kendinize veya başkasına ait rapor, iletişim bilgisi ya da ayrıntılı sağlık bilgisi paylaşmayın. Bu bölüm kişisel tanı ve tedavi değerlendirmesi için kullanılmaz.

Yorumlar yükleniyor…

Tüm yazılar

Telefonla iletişimKonumu aç