Ön çapraz bağ ameliyatından sonra hastaların karşılaşabildiği önemli sorunlardan biri dizin tam olarak düzleşmemesidir. Biz buna ekstansiyon kaybı diyoruz.
Serinin ilk yazısında ameliyat sonrası ilk haftalarda ekstansiyonu kazanmanın öneminden ve dizin uzun süre bükülü pozisyonda tutulmasının neden problem yaratabileceğinden bahsetmiştim. Bu yazıda ise konunun biraz daha içine girmek istiyorum.
Çünkü “dizim tam açılmıyor” dediğimizde aslında her zaman aynı problemden bahsetmiyoruz.
Diz gerçekten pasif olarak tam ekstansiyona gelmiyor olabilir. Hastanın dizi pasif olarak tamamen açılabiliyor ancak quadriceps kası kullanılarak aynı pozisyona ulaşılamıyor olabilir. Ya da rehabilitasyon doğru ilerlemesine rağmen eklem içerisinde ekstansiyonu mekanik olarak engelleyen başka bir problem bulunabilir.
Dışarıdan bakıldığında bunların hepsi “dizimi tam düzeltemiyorum” şeklinde tarif edilebilir. Ancak rehabilitasyonda aynı problem değiller.
Diz açılmıyor mu, hasta dizini açamıyor mu?
Klinikte ekstansiyon kaybı olan bir hastada ilk ayırmaya çalıştığım noktalardan biri bu.
Hastanın bacağını destekleyerek dizini pasif olarak tam ekstansiyona getirebiliyor muyuz? Eğer getiremiyorsak nasıl bir dirençle karşılaşıyoruz? Belirli bir dönem aralığında ilerleme sağlayabiliyor muyuz? Ne kadar ilerleme sağlıyoruz? Mekanik bir blok şüphesi var mı? Kapsüler gerginlik mevcutsa ne düzeyde? Manuel olarak açılabilme ihtimali ne kadar?
Pasif ekstansiyonu değerlendirirken bunları düşünmek gerekiyor.
Diğer senaryoda, diz pasif olarak tam ekstansiyona geliyor fakat hasta quadriceps kasını kullanarak aynı pozisyona ulaşamıyorsa burada artık farklı bir problemden bahsediyoruz. Bu senaryoda quadriceps aktivasyonundaki yetersizlik daha fazla ön plana çıkabilir.
Bu ayrım önemli. Çünkü iki durumda uygulayacağımız rehabilitasyon yaklaşımı da tamamen aynı olmayacaktır.
Erken dönemde pasif ekstansiyon neden kaybedilebilir?
Ameliyat sonrası erken dönemde ekstansiyon kaybına birçok faktör katkıda bulunabilir.
Dizdeki şişlik ve ağrının yanında dizin uzun süre fleksiyonda tutulması, uygun olmayan pozisyonlama ve ekstansiyonu kazanmaya yönelik çalışmaların yeterli veya doğru şekilde yapılmaması bunlardan bazılarıdır.
Özellikle ameliyattan sonraki ilk günlerde hastalar dizlerini hafif bükülü pozisyonda tutmayı daha rahat bulabiliyorlar. Dizin altına bir yastık veya destek koymak da ilk anda konfor sağlayabiliyor.
Fakat diz uzun süre bu pozisyonda kalırsa tam ekstansiyonu yeniden kazanmak giderek zorlaşabilir.
Bu nedenle erken rehabilitasyonda benim için dizin ne kadar büküldüğünden çok ne kadar düzleştiği daha önemli bir kriterdir.
Yine bu dönemde hastanın ne kadar egzersiz yaptığından ziyade egzersizi nasıl yaptığı daha fazla önem teşkil eder.
Örneğin hastaya quadriceps kasılması için egzersiz verilmiş olabilir. Kişi bu egzersizi çok sayıda tekrar ediyor olabilir. Ancak quadriceps kasını aktive etmeye çalışırken kalçadan veya hamstringlerden aşırı destek alıyorsa dışarıdan bakıldığında hareketi yapıyor gibi görünmesine rağmen beklediğimiz quadriceps aktivasyonu ve diz ekstansiyon momenti yeterince oluşmayabilir.
Ameliyat sonrası erken dönemde fizyoterapi değerlendirmesi geciktiğinde bu durumla karşılaşılabilir. Kişi haftalarca egzersizlerini doğru yaptığını düşünürken zaman kaybedebilir.
Bu nedenle hastaya yalnızca “quad setlerini aksatma” demekle iş bitmiyor.
Kasılmanın nasıl gerçekleştiğine, dizin gerçekten terminal ekstansiyona ulaşıp ulaşmadığına ve hastanın bu pozisyonu kontrol edip edemediğine de bakmak gerekiyor.
Bazen de hasta, erken dönemde fizik tedavi alsa bile, hareketi klinikte doğru şekilde yapabilirken eve gittiğinde tekniği tekrar bozabiliyor. Evde doğru teknikle çalışılmadığında her seansa neredeyse baştan başlamak ve ekstansiyonun neden ilerlemediğini düşünmek hem hastayı hem de fizyoterapisti yorabiliyor.
Ben böyle durumlarda hastadan evde egzersiz yaparken kısa videolar göndermesini istiyor ve hareketi doğru yaptığından emin olmaya çalışıyorum.
Pasif olarak açılıyor ama aktif olarak açılmıyorsa?
Ön çapraz bağ ameliyatından sonra quadriceps kasında belirgin bir aktivasyon kaybıyla karşılaşabiliyoruz.
Bunun sebebini yalnızca “kas ameliyattan sonra zayıfladı” şeklinde düşünmek doğru değil.
Eklem içerisindeki şişlik, ağrı, değişen duyusal girdiler ve kullanılmamaya bağlı faktörler quadriceps kasının yeterli şekilde aktive edilmesini zorlaştırabilir. Dolayısıyla ameliyat sonrası gördüğümüz quadriceps problemi sadece kas kütlesi veya kuvvet problemi değildir.
Burada bazen bir kısır döngü de oluşabiliyor.
Ekstansiyon kaybı quadriceps fonksiyonunu olumsuz etkileyebilirken, yeterli quadriceps kontrolünün olmaması da hastanın kazandığı terminal ekstansiyonu aktif olarak kullanmasını zorlaştırabilir.
Bu nedenle klinikte sadece hastanın dizini masada tamamen düzleştirebilmiş olmam benim için yeterli değil.
Asıl görmek istediğim şeylerden biri, hastanın kazandığı bu hareket açıklığını kendi kas kontrolüyle kullanabilmesi.
Çünkü rehabilitasyonun ilerleyen dönemlerinde ihtiyacımız olan şey pasif ekstansiyondan ziyade, hastanın var olan ekstansiyonunu ayakta dururken, yürürken, merdiven çıkarken, koşarken vs. kullanabilmesi.
Son birkaç derece neden önemlidir?
Bazen diz neredeyse tamamen açılır ama son birkaç derecelik ekstansiyon eksik kalır.
Bu durumda “zaten hemen hemen açılıyor” diye düşünmek kolaya kaçmak olur. Bu küçük kayıpların da takip edilmesi gerektiği bildirilmiştir.
Burada bir noktayı özellikle belirtmek gerekiyor. Hedefi her hastada yalnızca “0 derece ekstansiyon” olarak belirlemek doğru olmayabilir.
Sağlam dizde fizyolojik hiperekstansiyon varsa ameliyatlı dizin de mümkün olduğunca kişinin kendi normal ekstansiyon miktarına ulaşmasını hedeflemek gerekir. Örneğin sağlam diz birkaç derece hiperekstansiyona gidebiliyorsa ameliyatlı dizin yalnızca sıfır dereceye ulaşması iki taraf arasında gerçek bir ekstansiyon simetrisi sağlandığı anlamına gelmeyebilir.
Bu nedenle değerlendirmede yalnızca sıfır dereceyi değil, sağlam tarafla ekstansiyon simetrisini de dikkate alıyorum.
Kalıcı hale gelen terminal ekstansiyon kaybı dizin, daha önce bahsettiğimiz günlük hareketlerdeki mekaniğini, quadriceps fonksiyonunu, dolayısıyla dizin kullanımını etkileyebilir.
Ekstansiyon ilerlemiyorsa ne düşünülmelidir?
Bence ekstansiyon kaybında en dikkat edilmesi gereken noktalardan biri burası.
Erken dönemde şişlik, ağrı, quadriceps aktivasyonundaki yetersizlik veya uygun olmayan pozisyonlama nedeniyle ekstansiyonun biraz geriden gelmesiyle; haftalar geçmesine ve doğru rehabilitasyona rağmen aynı kısıtlılığın devam etmesi aynı şey değildir.
Eğer ekstansiyon beklediğimiz şekilde ilerlemiyorsa sürekli daha fazla egzersiz yaptırmadan önce tekrar düşünmek gerekir:
Neden gelmiyor?
Çünkü bazı durumlarda problem artık yalnızca rehabilitasyonla ilişkili olmayabilir.
Cyclops lezyonu ve cyclops sendromu
Örnek vermek gerekirse cyclops lezyonu.
Ön çapraz bağ greftinin ön tarafında gelişebilen fibröz bir doku, bazı hastalarda terminal ekstansiyonu mekanik olarak kısıtlayabilir. Ancak burada önemli bir ayrım var: Görüntülemede cyclops lezyonunun görülmesi tek başına mutlaka problem olduğu veya ameliyat gerektiği anlamına gelmez.
Asıl önemli olan bunun hastada mekanik ekstansiyon kaybına neden olup olmadığıdır. Ekstansiyonu klinik olarak kısıtlayan semptomatik tabloya cyclops sendromu diyoruz.
Bunun dışında artrofibrozis, greft veya tünel pozisyonuyla ilişkili mekanik problemler ve bazı durumlarda belirgin Hoffa yağ yastığı irritasyonu da ekstansiyonun kazanılmasını zorlaştırabilir.
Bu noktada rehabilitasyonda önemli olduğunu düşündüğüm şeylerden biri, problemi sürekli hastaya veya egzersize yüklememek.
Hasta çalışmalarını yapıyor, rehabilitasyon uygun şekilde ilerliyor ama ekstansiyon haftalar boyunca aynı yerde kalıyorsa “biraz daha çalışırsak gelir” yaklaşımında ısrar etmek doğru olmayabilir.
Böyle durumlarda hastanın tekrar değerlendirilmesi ve gerekli görülürse cerrahla iletişim kurulması gerekir.
Eğer problem ağırlıklı olarak şişlik, irritasyon veya quadriceps aktivasyonundaki yetersizlikle ilişkiliyse rehabilitasyon buna göre yeniden düzenlenebilir. Ancak ekstansiyonu mekanik olarak engelleyen semptomatik bir cyclops lezyonu, belirgin artrofibrozis veya greft/tünel ile ilişkili bir problemden şüpheleniliyorsa hastanın cerrah tarafından yeniden değerlendirilmesi gerekir. Problemin niteliğine göre bazı durumlarda cerrahi müdahale de gündeme gelebilir.
Sonuç
Ön çapraz bağ ameliyatından sonra “dizim tam düzleşmiyor” şikâyeti basit gibi görünse de altında farklı problemler bulunabilir.
Bu nedenle ben ekstansiyon kaybını değerlendirirken birkaç sorunun cevabını arıyorum:
- Diz pasif olarak tam ekstansiyona geliyor mu?
- Sağlam dizle karşılaştırıldığında ekstansiyon miktarlarında fark var mı?
- Hasta bu ekstansiyonu quadriceps kasını kullanarak aktif olarak sağlayabiliyor mu?
- Kazandığı ekstansiyonu yürürken ve diğer fonksiyonel hareketlerde kullanabiliyor mu?
Ve belki de en önemlisi:
Rehabilitasyona rağmen ekstansiyon ilerlemiyorsa bunun sebebi ne?
Ön çapraz bağ rehabilitasyonunda bazen her şeyi doğru yaptığımızı düşündüğümüz halde süreç planladığımız gibi ilerlemeyebilir. Bu noktada önemli olan aynı uygulamalarda ısrar etmek değil, problemin nedenini tekrar değerlendirebilmektir.
Bu sürecin ekip çalışması olduğunu bilmek ve sorumlulukları bölüşebilmek, bu tür problemlerin çözümünde kritik bir yer oluşturur.
Ekstansiyon kaybı da rehabilitasyon sırasında karşılaşabileceğimiz bu problemlerden yalnızca biri.
Bu seride ön çapraz bağ ameliyatı sonrasında rehabilitasyon sırasında karşımıza çıkabilen bu tür sorunları; neden ortaya çıkabilecekleri, nasıl değerlendirdiğimiz ve rehabilitasyonun yönünü hangi durumlarda değiştirmemiz gerektiği üzerinden anlatmaya devam edeceğim.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır. Ameliyat sonrası diz hareketindeki kısıtlılık, kişinin kendi kendine tanı koyabileceği bir durum değildir. Değerlendirme ve tedavi planı, ilgili hekim ve fizyoterapist tarafından kişinin durumuna göre belirlenmelidir.
D’Ambrosi ve arkadaşlarının 2026 tarihli çalışması, cerrahların uygulama eğilimlerini inceleyen bir anket çalışmasıdır; klinik kılavuz niteliğinde değildir.
Kaynaklar ve ileri okuma
- Sonnery-Cottet ve ark. 2019
- Pietrosimone ve ark. 2022
- Shelbourne ve Gray 2009
- Scholes ve ark. 2023
- Noailles ve ark. 2019
- Kaneguchi 2026
- D’Ambrosi ve ark. 2026 — Uluslararası cerrah anketi